การออกแบบที่ดีนั้นก็เหมือนกับความเป็นไปได้ที่จะไปดวงจันทร์
มีไม่กี่คนที่จะมีโอกาสได้มีประสบการณ์กับมันตรง ๆ
แต่การเกิดขึ้นมีอยู่ของมันจะเปลี่ยนหลายล้านชีวิต

Ettore Sottsass:
The Barbarians and Emperors of Design by Jan Burney

art4d : Way Finding Game

Way Finding Game

A good design is like the possibility of going to the moon very few people will have the opportunity to experience it directly but its existence will change the lives of millions.

Ettore Sottsass: The Barbarians and Emperors of Design by Jan Burney

อ่านคำคมนี้ของ Sottsass ทำให้นึกไปถึง Domino House ของ Le Corbusier ที่มีผลทำให้เกิดอาคารคอนกรีตเสริมเหล็กราคาถูกสร้างเร็ว อย่างตึกแถวในบ้านเรา เก้าอี้ classic design หลายตัวของ Eames ที่ทำให้เรามีเก้าอี้พลาสติกราคาถูกใช้กันดาษดื่นทั่วไป หรือแม้แต่ Memphis Design ของ Sottsass เอง ที่ทำให้เกิดการพัฒนาของ plastic laminate จนกลายเป็นวัสดุที่ได้รับการยอมรับกันไปทั่ว

คำคมนี้ยังทำให้เห็น ความยากลำบากของนักออกแบบที่จะต้องหาลูกค้าในฝัน ผู้ที่สามารถจะเข้าใจได้ว่า การเดินทางไปถึงดวงจันทร์นั้นไม่ใช่ของง่าย และระหว่างทางมักมีอุปสรรคต่างๆ มากมาย และลูกค้าคนนั้น ยังต้องพร้อมที่จะร่วมเดินทางไปด้วยกันกับนักออกแบบจนถึงปลายทาง

มีประเด็นที่น่าสนใจหลายประเด็น ในการสะท้อนภาพการให้คุณค่าของงานออกแบบที่ดี และกระบวนการออกแบบในสังคมบ้านเรา ในมุมมอง และความเข้าใจที่ต่างกันของนักออกแบบ และลูกค้าผู้เป็นเจ้าของงาน จากงานออกแบบระบบกราฟิกในสภาพแวดล้อม (environmental graphic design) ของบริษัทกราฟฟิค 49 (หรือที่รู้จักกันในนามว่า G49) ในศูนย์สร้างสรรค์งานออกแบบ (Thailand Creative and Design Center TCDC) ที่เพิ่งได้รับรางวัลหมาดๆ ไม่กี่วันมานี้จาก Society of Environmental Graphic Design (SEGD) ซึ่งเป็นองค์กรของนักออกแบบกราฟิกนานาชาติ มีสำนักงานใหญ่อยู่ที่กรุงวอชิงตัน มีสมาชิกเป็นนักออกแบบกราฟิกทั่วโลก รางวัลดังกล่าวเป็น Honor Award ซึ่งเป็นรางวัลขั้นสูงสุดประจำปี ค.ศ. 2007 โดยในครั้งนี้ได้คัดเลือกจากงานด้านออกแบบระบบกราฟิก ในสภาพแวดล้อมในสเกลต่างๆ กันจากทั่วโลกกว่า 300 ชิ้น

G49 เป็นหนึ่งบริษัทออกแบบกราฟิกเพียงไม่กี่บริษัทในประเทศไทย ที่ทำงานในสเกลสภาพแวดล้อมใหญ่ๆ เช่น โครงการเซ็นทรัลเวิลด์ คิงเพาเวอร์ คอมเพล็กซ์ กระทรวงการต่างประเทศ ธนาคารแห่งประเทศไทย หรือการทำภาพลักษณ์เชิงกายภาพขององค์กร อย่างธนาคารกรุงศรีอยุธยา ธนาคารทหารไทย โดย G49 เริ่มเข้ามาทำงานออกแบบระบบกราฟิก ในสภาพแวดล้อมใน TCDC หลังจากที่งานออกแบบตกแต่งภายในของศูนย์ (โดยบริษัทสถาปนิก ดวงฤทธิ์ บุนนาค) อยู่ในขั้นตอนที่ก่อสร้างเกือบเสร็จสมบูรณ์แล้ว งานชิ้นนี้มีโจทย์หลักๆ คือความหลากหลาย และไม่ตายตัวของกิจกรรมภายในศูนย์ เนื่องจาก TCDC มีพื้นที่ไม่มากเมื่อเทียบกับกิจกรรมที่ต้องรองรับ จึงมีการใช้พื้นที่หนึ่งๆ รองรับซ้อนทับกับกิจกรรมที่หลากหลาย

นอกจากนี้ TCDC เป็นองค์กรที่เปิดทำการใหม่ โปรแกรมการใช้งานของศูนย์ฯ บางส่วนยังเป็นการทดลอง อาจจะมีการปรับเปลี่ยนบางส่วนในอนาคต ยิ่งไปกว่านั้นการวางผังพื้นที่ภายในศูนย์ฯ โดยปรับเปลี่ยนจากที่เป็นอาคาร ที่ทำการของสถานีโทรทัศน์ช่องสามเดิม ทำให้เกิดระบบการสัญจรที่ออกจะซับซ้อน ซึ่งจำเป็นต้องมีแผนผังหรือ directory board ในการอธิบายถึงส่วนต่างๆ ในอาคาร ด้วยปัญหาและข้อจำกัดเหล่านี้ G49 ได้พลิกวิกฤตให้เป็นโอกาส โดยมองว่าระบบป้ายและสัญลักษณ์ต้อง จับประเด็นเรื่องความยืดหยุ่น (flexibility) ที่มาจากสเปซและกิจกรรมเป็นหลัก และจำเป็นที่จะต้องมีระบบแผนผังที่มีความยืดหยุ่น เช่นเดียวกัน การตอบโจทย์นี้จึงไม่ใช่ป้ายกล่องไฟธรรมดาที่เราเห็นกันทั่วไป ที่ให้ข้อมูลผ่านพื้นผิวตัวกราฟิก แต่เป็นการคิดวิธีการใหม่ในการจัดการและใช้งานให้กับระบบกราฟิกในสภาพแวดล้อมเลยทีเดียว

แนวคิดของของเล่นตัวต่อเลโก้และ jig-saw puzzle ที่มีขนาดของชิ้นตัวต่อที่เหมือนๆ กันเป็นระบบระเบียบ แต่สามารถต่อเป็นรูปร่างได้หลากหลาย ได้รับการนำมาใช้ในการออกแบบ เพื่อรองรับความยืดหยุ่นอย่างมีระบบ โดยตัวอักษรและสัญลักษณ์ภาพต่างๆ (pictogram) ที่ใช้จะมีลักษณะเป็นชิ้นๆ ที่มีขนาดมาตรฐานสองสามขนาด นำมาเรียงต่อกันได้ ตามความเหมาะสม บนพื้นผิวของผนังเหล็กเปลือย ที่สถาปนิกผู้ออกแบบตกแต่งภายใน ได้ทิ้งไว้เป็นพื้นที่ว่าง

ระบบตัวอักษร และสัญลักษณ์นี้ใช้ทั้งในการบอกตำแหน่ง และทิศทางของส่วนต่างๆ และยังสามารถนำมาเรียงต่อกันเป็นแผนผัง (directory) อยู่ที่ผนังโถงทางเข้าใหญ่ของ TCDC โดยที่สัญลักษณ์แต่ละชิ้น เมื่อนำมาต่อกันเป็นพื้นที่ยังมีรูปร่าง ที่สัมพันธ์กับรูปร่างลักษณะของสเปซจริงๆ ของอาคารได้อีกด้วย และในส่วนของระบบตัวหนังสือ (typography) และสี ใช้ระบบ corporate identity ของ TCDC ที่มีการออกแบบมาก่อนแล้ว แต่ได้ทำการเลือกสีรองที่มีความสดใสเพิ่มเติมลงไป เพื่อให้เกิดความเป็น “ของเล่น” มากขึ้น ลักษณะของความเป็น “ของเล่น” ของระบบกราฟิกในสภาพแวดล้อมนี้เป็นการแสดงถึงเปิดกว้างสู่จินตนาการ และความคิดสร้างสรรค์ ซึ่งเป็นพันธกิจหลักของ TCDC อันเป็นองค์กรที่ทำงานด้านการส่งเสริมสร้างสรรค์งานออกแบบในระดับที่จับต้องได้ ใช้ได้จริง และยังลดทอนความแห้งแล้งของสเปซที่เรียบ เท่ให้เป็นมิตรกับผู้ใช้งานมากขึ้นอีกด้วย

สิ่งที่น่าสนใจมากอีกอย่างในงานชิ้นนี้ ก็คือการทดลองเล่นกับวัสดุและการผลิตโดยใช้เทคโนโลยีง่ายๆ ที่ทำได้แบบพื้นถิ่นร่วมสมัย วัสดุที่นำมาใช้เป็นยาง PVC หล่อ ที่เราเห็นได้ทั่วไปในงานของใช้ในบ้าน เช่น ที่รองแก้ว พวงกุญแจ วัสดุนี้สามารถหล่อด้วยพิมพ์บางๆ เป็นชิ้นเล็กๆ เหมือนกับพิมพ์ขนม ซึ่งสามารถผลิตได้จากโรงงานขนาดเล็ก ใช้ช่างฝีมือแบบไทยๆ โดยที่ไม่ต้องใช้เครื่องจักรแพงๆ หรือวัสดุนำเข้าราคาแพง แม้ว่าชิ้นส่วนแต่ละชิ้น ต้องมีการทำแบบพิมพ์ในการหล่อ PVC แต่เมื่อคิดค่าใช้จ่ายที่เป็นต้นทุนเบื้องต้น เฉลี่ยไปกับการหล่อหลายๆ ชิ้นแล้วก็ยังคงมีราคาไม่แพง และยังสามารถ เก็บพิมพ์ไว้ทำชิ้นส่วนเพิ่มเติมได้ในอนาคตได้อีกด้วย แผ่น PVC นี้มีการฝังด้วยแม่เหล็กขนาดต่างๆ กันเพื่อให้ยึดติดกับผนังเหล็ก แต่ก็ยังปรับเปลี่ยนได้ง่ายตามการเปลี่ยนแปลงของโปรแกรมการใช้พื้นที่

นับเป็นงานออกแบบที่ “เป็นไทยแบบร่วมสมัย” ได้น้ำได้เนื้อที่สุด เทียบเคียงแข่งขันกันได้กับงานชิ้นเอกต่างๆ ของบรรดานักออกแบบระดับโลกที่เรียงรายอยู่ใน TCDC เลยทีเดียว เพราะหากเป้าหมายของ TCDC คือการส่งเสริมและนำเสนอทางออกหลากหลาย ให้งานออกแบบไทยแล้ว งานออกแบบระบบกราฟิกในสภาพแวดล้อมใน TCDC นี้ เป็นทางออกหนึ่งที่น่าสนใจ ที่น่าชื่นชม ด้วยมุมมองของกระบวนการคิดอย่างนอกกรอบ สามารถนำเอาข้อจำกัดทางการใช้งาน การผลิตราคาถูกมาบูรณาการ เป็นการตอบโจทย์อย่างง่ายๆ แต่แฝงไว้ด้วยความคมคายและชาญฉลาด ที่สามารถสื่อสารได้ในหลายระดับ

เป็นที่น่าเสียดายว่า แม้ว่า TCDC จะซื้อในแนวคิดนี้ และยอมให้มีการผลิตติดตั้งจนเป็น ผลสำเร็จอย่างที่เห็นกันอยู่ระยะหนึ่ง หลังจาก ที่เปิดศูนย์ฯ ได้ไม่นาน TCDC ได้ถอดเอาแผงแผนผังบริเวณโถงทางเข้าหลักออกไปจนหมด โดยให้เหตุผลว่า การติดตั้งบางส่วนมีปัญหา (และเจ้าหน้าที่บ่นว่าอ่านยาก เข้าใจยาก และไม่อยากจะเสียเวลาเปลี่ยนไปเปลี่ยนมา และใช้งานไม่ดี) ซึ่งผู้ออกแบบก็ยอมรับแต่โดยดีว่า ด้านการติดตั้งมีปัญหาบางส่วน (แต่ก็ได้มีการแก้ปัญหาจนลุล่วงไปได้ด้วยดี) เพราะทั้งหมดเป็นการคิดค้นใหม่ โดยอาจจะเรียกได้ว่าเป็นนวัตกรรม (innovation) ไม่มีใครเคยทำมาก่อน จึงต้องอาศัยการทดลองผิดถูก เพื่อหาหนทางที่ดีที่สุด ไม่ใช่การซื้อของแบรนด์เนมสำเร็จรูป แบบสวยงามเสร็จสรรพรอใช้งานเก๋ไก๋กันอย่างเดียว

ประเด็นความเข้าใจไม่ตรงกันนี้ เป็นการสะท้อนภาพความเข้าใจในกระบวนการออกแบบที่ต้องการสร้างสรรค์สิ่งใหม่ๆ ในขณะที่ผู้คนทั่วไป โดยเฉพาะเจ้าของโครงการที่มี budget ก้อนโตๆ ยังคงเข้าใจว่าการจ้างนักออกแบบ เพื่อให้ได้งานออกแบบหรือนวัตกรรมที่ดีนั้น มีกระบวนการเหมือนการเดินเข้าไปซื้อกระเป๋าแบรนด์เนมในร้านหรู ไม่ได้เข้าใจว่าในการเป็นผู้จ้างนักออกแบบนั้น ตัวเองได้ผันตัว จากฐานะของผู้บริโภคเป็นส่วนหนึ่งของผู้ผลิต ผู้ที่มีบทบาทสำคัญในการออกแบบไม่แพ้นักออกแบบ ที่ต้องร่วมแก้ปัญหาและสร้างสรรค์ ไปพร้อมๆ กัน เพื่อให้ได้งานที่ดี หรือไปถึง “ดวงจันทร์” ด้วยกันได้

หลังจากงานชิ้นนี้ได้รับรางวัลจาก Society of Environmental Graphic Design ที่เป็นองค์กรระดับโลกแล้วนั้น ก็อาจจะถือได้ว่าได้รับตราประทับรับรองว่าเป็น “good design” ของจริง ในสายตาของใครหลายๆคน และก็ไม่แน่ว่า TCDC อาจจะงัดเอาชิ้นส่วน ของป้ายตัวต่อเหล่านี้ที่เก็บไว้ในห้องเก็บของอยู่นานมาติดกันใหม่อีกทีก็ได้ เพราะคราวนี้คงจะบอกใครๆ ได้อย่างมั่นใจว่างานนี้ดีอย่างไร เมื่อมี “แผนผัง” บอกทางครบถ้วนอย่างนี้ คงจะได้หาเดินได้ ไม่หลงงงงวย เจอ “ทางออก” ของการออกแบบได้อย่างถูกต้องเสียที ไม่ใกล้เกลือกินด่างอยู่อย่างนี้.

จากบทความใน art4d ฉบับ 136